Туристік маршруттар

Байланыс телефоны: +7 777 213 99 22

Екінші аялдама – Жошы Хан кесенесі. Жошы Хан Шыңғыс Ханның үлкен ұлы, Ұлық Ұлыстың (Алтын Орданың) негізін қалаушы Батыйдың әкесі. Кесене XIІІ ғасырда салынған, жанында Орда базар қалашығының орны сақталған. Кесене айналасында Алтын Орда дәуіріне жататын 24 мазар шоғырланған.

Жошы хан кесенесі порталды-күмбезді архитектуралық құрылыстар қатарына жатады. Құрылыс материалдары – күйдірілген жоғары сапалы қызыл кірпіш пайдаланылған. Порталдың бет жағындағы  П-тәрізді босағаның қуысында өрнекке пайдаланған тақта кірпіштердің ауданы  45х45 см. Бұл кірпіштерде өрнекпен бірге шағатай тіліндегі жазу да болуы мүмкін. Кесененің ішіндегі қабырғалар сазды-саманды ерітіндімен сыланған. Көзге айрықша түсетін нәрсе – салтанатты порталы. Кесененің қос қабатты күмбезі бар. Олар: ішкісі – жарты сфералы және сыртқысы – сфероконустық, әрі екі барабанда орналасқан: төменгісі – он жеті жұлдызшалы және жоғарғысы – дөңгелек барабанды. Дөңгелек барабанға орнатылған күмбездің төбесінде жасыл сырлы құбба орналасқан. Қырланған барабан мен сыртқы күмбездің қаптамасы көк зертасты шаршы тақталармен жасалған.

Үшінші аялдама – Домбауыл кесенесі, Жошы Хан кесенесінен 7 км қашықтықта. Оғыз-қыпшақ кезеңіне жататын (IX-XI ғғ.), пішіні күмбез тәрізді көне сәулет ескерткіші. Кесене қызыл тас пен сазды балшықтан тұрғызылған. Кіреберісі шығысқа бағытталған. Ғимараттың жалпы биіктігі 6 метр.

Астыңғы қабаты шаршы пішіндес, үстіне киіз үй тәріздес күмбез салынған. Кешеннің еденіне тас аралас топырық жайып, оның үстіне жалпақ тақта тастар төселген. Қабырғалары 3 м-ге көтеріліп барып, көлденең бөренелермен жабылған.

Домбауыл (Добын мерген) – қият руынан шыққан батыр, әрі күйші болған.

Академик Ә.Марғұланның айтуынша, қият – бұрын Алтайдың шалғай жерінде өмір сүрген ғұндардың қыпшақтар, коңыраттар, алшындар, арғындар тәрізді ұрпақтары. Сонымен қатар, Домбауылдың есімі Қорқыт-ата кітабында да кездеседі. Онда Домбауыл (Домрул) ержүрек батыр ретінде суреттеледі.

Төртінші аялдама – Алаша Хан кесенесі. Ғалымдар кесенені Қараханид, кейбірі Алтын Орда заманының сәулет өнеріне жатқызады. Кесене кірпіштері әр кезеңді қамтығандықтан, ХI-XVI ғасырлар аралығында біртіндеп салынған деген болжам бар.

Порталды-күмбезді сәулет өнері үлгісіне жатады. Биіктігі — 10 м. Күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған. Құрылыс үстінен биіктігі екі жарым метрге жуық барабан — күмбез мойындығы салынып, одан күмбез шығарылған. Сырт көрінісі кірпіштерді қиюластыра қалау арқылы шырша (алаша кілем) тәріздес өрнекпен қаланған. Кіреберіс сол жақ бұрышта баспалдақты тар қуыс бар. Сол арқылы жоғары көтеріліп барып, күмбездік екінші айналма қабатқа (барабан галереясы), одан портал аркасының желке тұсынан кесене үстіне шығуға болады.

Орталық Қазақстанда ортағасырларда болған қалалардың ішіндегі сәулет өнерінің ең күрделілерінің бірі. Ол – ортағасырлық қамал қала. Қаланың сырты да, цитаделі де ормен және топырақпен қоршалған. Қоршаудың астыңғы іргесі жалпақ гранит тастармен, үстіңгі жағы тас пен күйдірілген кірпішпен өрілген. Қаланың ішкі солтүстік бұрышында арық бойымен келетін ауыз су сақталатын шұңқыр бар.

Академик Ә.Марғұлан мен т.ғ.д С.Агаджанов араб тарихшысы Әл-Идрисидің 1154 жылғы «Нузнат-ал-Муштаг фи-ихтарак ал-Афаг» атты еңбегі мен «Сурат-ал-Ард» деген картасын зерттей келе «Оғыздардың бас қаласы Қиян (Хиям) қаласының орналасқан жері ол қазіргі «Басқамыр» қалашығы» деген пікір айтқан. Қала тұрғындарының алтын, күміс, мыс балқытуымен айналысқаны, мал өсірумен, саудамен шұғылданғаны осы еңбектерде көрсетілген.  1982 жылы республикалық маңызы бар ескерткіштер тізіміне енгізілген.

Екінші аялдама – Күміс бұлақтағы «Көкбөрінің» алып ескерткіші. 2020 жылы түркі жұртының киесі саналатын Көкбөрі ескерткіші бой көтерген. Ескерткіштің биіктігі – 9,7 метр, онын ішінде мүсіннің биіктігі – 6 метр, ал тұғыры 3,7 метрді құрайды. Ішкі құрылымы темірден әзірленіп, сыртқы келбеті пластик материалдан құйылған. Автордың айтуынша, бұл – әлемде осындай сипаттағы әрі осындай көлемдегі тұңғыш ескерткіш.

Үшінші аялдама – Халықтар тұтастығы мен бірлігі монументі. 2005 жылы Ұлытау ауылына кіреберіс тұстағы Айыртау тауының етегіне орнатылған. Монумент әлемнің төрт бұрышын бейнелей орналасқан, биіктігі – 30 метр.

Төртінші аялдама – Ұлытау аудандық тарихи-өлкетану музейі. Музей 2025 жылы Ұлытау ауданының орталығында ашылған. Музей «Қазақтың ұлттық аспаптары», «Көне Ұлытау», «Өлке тарихы» және «Академик Т.Шарманов кабинеті» залдарынан тұрады.

Бесінші аялдама  —  Тас бұлақ. Ұлытау ауданының орталығында «Өркештаудың» етегінде ағып жатқан су көзі. Тау тастарының арасынан табиғи сүзбеден өтіп, үлкен мөлшердегі қысыммен гранит тасты жарып шығады. Бүгінде сыртқы аймақтардан бұлақ суын жылдың төрт мезгілінде де алғызып ішетіндердің қатары көп. Тасты жарып шығып ағатын бұлақ суы өте жұмсақ, әрі мөлдір.

Алтыншы аялдама – «Ұлытау» сапар орталығы. «Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығының сапар орталығы өңірге келетін туристерге арналған кешен. Орталық — музей көрме залдары, конференц залдар және қонақ үймен жабдықталған. Байланыс телефондары: 8 (71035) 23097, (қонақ үй бойынша: +7 707 414 12 12, +7 705 724 73 13).

Әлеуметтік желілері: @ulytau_ulttyq_muzei_qorygy

Жетінші аялдама – «Гүлсара ана» шипалы бұлағы. Халық Ембұлақ деп атап кеткен шипалы бұлақ «Ұлытау ұлттық паркінің» аумағында, тау етегінде орналасқан.

Сегізінші аялдама — Ақмешіт кешені. Ұлытау жотасының ең биік шыңы, теңіз деңгейінен – 1133 метр биіктікте орналасқан. Тау басында ежелші ғибадатхана немесе қамалдың орны және обалар сақталған. 1950 жылдары академик Ә.Х.Марғұлан зерттеген бұл құрылыс гранит тақталардан қаланған, көлемі 42х42 метр. Ескерткіш республикалық маңызға ие. Ел ауызындағы аңыз бойынша тау басында 7 әулие жерленген. Ұлытау ауылынан басталатын жаяу жолмен шамамен 1,5-2 сағатта шыңға жетуге болады.

Екінші аялдама – Алтын шоқы. Ұлытау селосынан солтүстік-батыс бағытта 48 км. қашықтықта орналасқан Әмір Темірдің тасқа қашап қалдырған жазбасы сақталған төбе. Қаныш Сәтбаев 1935 жылы геологиялық зерттеу жүргізу барысында Тұранның әйгілі билеушісі әрі қолбасшысы Әмір Темірдің жазып қалдырған белгітасын тауып алып, белгітастағы жазуды ғылыми тұрғыдан зерттеу жөнінде Ресейдегі ғалымдармен келісімге келген. Сонымен, Алтын шоқыдан табылған тарихи тасты белгілі шығыстанушы, КСРО Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті Н.Н. Поппе, түрколог-тарихшы А.И. Пономарев және т.б. зерттеп, жазуын араб және шағатай тілдерінен аударып шықты.

Тастағы жазба 11 жолдан тұрады. Бастапқы үш жолы араб тілінде, қалған 8 жолы шағатай тілінде жазылған.

Бүгінде аталған белгітас Санкт-Петербургтағы Мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы тұр. 1990 жж-дың соңында оның ең алғашқы көшірмесі жасалып, Жезқазған қаласындағы «Қазақмыс» компаниясының Қ.Сәтбаев атындағы тарихи-өндірістік музейіне қойылды. Кейінірек тағы бір көшірмесі Алтыншоқыға апарып қойылды. Жалпы бүгінде оның түпнұсқасынан бөлек 6 көшірмесі жасалған екен.

Ескерткіш кешені кейінгі қола дәуіріне жататын тас қоршаулар, обалар, ежелгі түркі кезеңінің белгілері сақталған бейіттер мен Қазақ хандығы тұсындағы қорымдардан және екі жағын су қоршап тастан өрілген қамал-бекіністен тұрады. Бұл қамалды жаугершілік замандарда жергілікті халық басқыншылардан қорғану үшін тұрғызған. Айбас дарасындағы ескі молалардың барлығы дерлік тоналған, қиратылған. Таспен қоршалған обаның пішіні төртбұрышты, көлемі 25х25 метр, биіктігі 2-2,5 метр. Қабір жалпақ тас  плиталармен жабылған. Сыртқы қабырғалары тік қойылған тақта тастармен қаланған, қалындығы 4-6 метр, қақпасын батыс жағынан шығарған. Солтүстік-батыс бұрышында көлемі 3,5-1,2 метр бөлме орны сақталған. Бұл зират Беғазы-Дәндібай ескерткіштеріне ұқсас және кейінгі қола дәуіріне жататын осы аттас мәдениеттің таралу шекарасының ең батыс нүктесі болып есептеледі. 2004 жылдан «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде қорымды қоршап тұрған қамал-бекіністі зерттеу жұмыстары, ал 2005 жылдан бастап қоныс орнына қазба жұмыстары жүргізілді.

Екінші аялдама – Едіге тауы. Халық арасында таудың ұшар басында Алтын Орданың ханы Тоқтамыс пен Алтын Орданың әміршісі, қолбасшысы Едіге жерленген деген әңгіме бар. Едіге Алтын Орда ханы Тоқтамыспен тұстас болған. Ноғай ордасының негізін калаушы. Кейін Тоқтамыс ханды өлтіреді. Өзі 1419 жылы Сарайшық қаласының жанында Тоқтамыстың баласы Қадірбердінің қолынан қаза табады. Ел-жұрты Едіге бидің денесін Ұлытауға әкеп қойған соң, Едігені жерлеген төбені ел «Едіге тауы» атады.

Бүгінде шахта жұмыс істемесе де, оның орны – Ұлытаудың индустриялық дәуірге аяқ басқанын айғақтайтын маңызды ескерткіш.

Екінші аялдама – Кейкі мерген үңгірі. 1916 жылғы Торғайдағы Ұлт-азаттық көтерілісінің қаһармандардың бірі Кейкі мерген паналаған орын. Батыр қуғынға ұшыраған жылдарында Ұлытау, Сарлық, Жетіқыз, Сарыторғай, Қараторғай өзендері маңында жасырынған үңгір биіктігі 30 м қатпар жартасының орта деңгейінде. Ішіне 7-8 адам еркін сияды, төбесі биік. Оң жақ бұрышында ішке кіретін қуыс бар. Үңгірден көз көрім жер анық бақыланады. Етегіне қалың тал, қайың өскен. Батыр осы аймақта 1919-1923 ж. паналаған. Кейкі үңгірі Шеңбер ауылынан Сарыторғайға қарай Қараторғай өзенінің солтүстік беткейіндегі биік жартаста, Мақат сағанасы кесенесінен 2 км. шығысқа қарай, өзен иірімінде орналасқан.

Үшінші аялдама – Мақат сағанасы. Ұлытау ауданы, Шеңбер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 шақырым жерде орналасқан республикалық маңызы бар ескерткіш. Кесене күмбезді орталық формамен бейнеленген, бұрыштары дөңгелек бағандармен қапталған, конустық күмбез орнатылған. Қабырғасының қалыңдығында кесененің төбесіне кіретін есік бар. Мақат кесенесі 18 ғасырда тұрғызылған деген пікір бар.

Төртінші аялдама – Ақжар шатқалы. Ақжар төңірегіндегі «түрлі-түсті таулар» деп аталатын, табиғи жыныстан пайда болған тау түзінділері өз әсемдігімен таңғалдырады.

Қ.И.Сәтбаев, Ә.Х.Марғұлан, П.Б.Бекмұхаметов зерттеулеріне сүйене отырып жинақталған мұралар музей төрінен орын алған.

Екінші аялдама – Қарсақбай кентінде орналасқан Қ.И.Сәтбаевтың музей-үйі. Ғалым 1929-1941 жылдар аралығында отбасымен бірге осы үйде тұрған. 1969 жылы сәуірде Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың туғанына 70 жыл толуына орай ұлы ғалымның 15 жыл тұрған  үйі мен бұрыңғы кеңсесінің қабырғасы қосылып, мемориалдық музей-үй болып ашылған.

1929 жылы Қарсақбай мыс зауыты мен «Атбасцветмет» тресі біріктіріліп, Қарсақбай мемлекеттік мыс комбинаты құрылды. Қ.Сәтбаев жаңа өндірістің бас геологы және геология бөлімінің бастығы қызметіне тағайындалады. Қарсақбайға келген үш жылдың ішінде ол Жезқазған өнірінің мыс қоры кем дегенде 1 миллион тоннадан астам екендігін дәлелдейді.

Ғалымның жеке мұрағатынан алынған, оның ұрпақтары жинақтап өткізген жәдігерлер – музей қорының басты құндылығы.

Үшінші аялдама – Бұланты шайқасы монументі. Ұлытау ауданы, Байқоңыр ауылынан онтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

Бұланты шайқасы – Бұланты және Білеуті өзендері аралығындағы қазақ жасақтарының жоңғар басқыншыларына қарсы шайқасы. Әбілқайыр хан басқарған қазақ әскері (30 мың қол) Білеуті өзенінің маңындағы жау бекінісіне 3 күнде жетіп, жоңғар басқыншыларына (40 мың қол) күтпеген соққы жасаған. 3-7 күнге созылған шайқас нәтижесінде, қазақ жасақтары жеңіске жетеді. Ол жеңіс «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан» есін жиып, бойын тіктеп үлгермеген халыққа рух берді. Елбасы Н.Назарбаев «Бұланты шайқасы – біз үшін орыстардың Полтава шайқасымен пара-пар» деп бағалайды. Бұланты шайқасы алдағы үлкен ұрыстардың, үлкен жеңістердің қозғаушысы болды. Содан кейін қазақ тарихында жоңғар басып алған қазақ жерлерін азат ету кезеңі басталады.

Қазақ хандығының 550 жылдығы аталған жылы Бұланты шайқасы болған жерге ескерткіш-стела орнатылып, сол шайқасқа қатысқан батырлардың есімдері жазылған тасбелгілер қойылға

Төртінші аялдама — Бұланты, Білеуті петроглифтері – Стелаға қарама-қарсы, өзеннің оң жағалауындағы жартастарда қола, ерте темір дәуірлері, ортағасыр кезеңдерінде салынған суреттер бар. Байқоңыр ауылының оңтүстігіне қарай 2 шақырым жерден басталып, 20 шақырымға созылған өзен жағасындағы жартастарда аңдардың, малдардың, аңшылық ету сәттерінің көріністері, күнбасты адамдар мен арба бейнелері ойып салынған.

Ортағасырлық сәулет өнер ескерткіші. Жалпы құрылыстың сақталған бөлігінің биіктігі пештак бөлігінде – 3,70 метр, ал параллелепипедті негізгі көлемінде – 2,90 метр. Кесененің қасбетіндегі арқалы, порталды (сақталмаған) кірер аузының айналасы қуыстана қаланып, қабырғаның өрнегі ретінде жасалған. Бөлменің төменгі шаршы бөлігінің күмбез шеңберіне өтер тұсындағы бұрыштары арқалы тромпты тәсілмен өрілген. Тромп қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштау бұрышын шығара қалау арқылы өрнектелген. 2018 жылы археолог Айбар Қасеналин кесенеге археологиялық зерттеу жұмысын жүргізді. Қазба жұмысы барысында алтын тостаған, жібек матадан тігілген шапан, ер-тоқым, қару-жарақ және тағы басқа жәдігерлер табылды.

Аңыз бойынша Болған ана – Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның қызы. Қаңлы елінің ханы Сығанақ-тегіннің әйелі болған. Тағы бір аңызда Болған ана Алаша ханның келіні делінсе, келесі бір аңыз бойынша ХV ғ. басында жоңғарлар келгенше Орталық Қазақстанда билігі жүрген патшайым болған.  Ел аузында сақталған аңыз-әңгімелерге қарағанда, Болған ана тоқсан жасқа келіп көз жұмған әрі артынан көп ұрпақ қалдырған батыр ана. Жұбайы Сығанақ-тегін өмірден өткеннен кейін, оның орнында ел билеуші тұлға болып қалған.

Болған ана кесенесі туралы алғашқы мәлімет XVI ғасырға жататын Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи шахи» («Шахтың даңқтары туралы кітап») атты еңбегінде кездеседі. Онда Бұхар ханы Абдаллахтың қазақ даласына, соның ішінде Ұлытау өңіріне 1582 жылы жасаған жорығы кезінде Болған Ана кесенесінің қасына әскерімен тоқтағаны жазылған.

Екінші аялдама — Құлан қатын кесенесі. Сарысу мен Қаракеңгір өзендерінің құйылысында, Қаражар шатқалында, Болған ана кесенесінің қасында 15 метр ара қашықтықта орналасқан. XIV-XV ғасырларға тән кесене көлемі жағынан Болған ана кесенесінен кішірек. Аңыздарға сүйенсек, Құлан қатын Шыңғыс ханның екінші әйелі болған және Жошының өліміне себепкер болған деп те айтылады. Дегенмен тарихи деректерде онын өмірі туралы, қай жылдары өмір сүргендігі жайында нақты көрсетілмеген. Басқа тұжырымдамалар бойынша оны моңғолдардың Ұлытау жеріне келгенге дейін, яғни Жошы ханға дейін ертеректе өмір сүрген делінеді.

Айналасында тас дәуірі тұрақтары, қола дәуірінің қонысы мен қорымдары, ерте темір кезеңінің обалары, ортағасыр жерлеу орындары, XVII-XX ғғ. мазарлары, бағалы металдарды өндіретін көлденең және тік ұңғымалар қалдықтары және т.б ғажайып тарихи ескерткіштер орналасқан.

Теректі әулие жөнінде алғашқы дерек Әл-Бирунидің (XI ғ.) бұлақ басына жақын маңдағы адам табанының және тұлпар тұяғы ізінің суреттеріне арналған жазбаларында кездеседі.

Алғашқы ғылыми сипаттаманы ХХ ғ. 40 жылдары академик Ә.Х.Марғұлан берген. Археологиялық ескерткіштерді кешенді түрде зерттеу 1996 жылдан бастап жүргізілді. Теректі әулиені зерттеген  ғалымдар — Ж.Қ.Құрманқұлов, З.С.Самашев, Ж.Жетібаев, Д.Байтлеу және жергілікті тарихшылар, археолог Л.Сембинова, А.Искаков, М.Бедельбаева, В.Новоженов.

Екінші аялдама – С.Сейфуллин атындағы Жаңаарқа аудандық тарихи-өлкетану музейі. Музей 1984 жылы ресми түрде ақиық ақын, мемлекет және қоғам қайраткері Сәкен Сейфуллиннің 90 жылдығына орай ашылған. Музейде — Жаңаарқа өңірінің даму тарихы, елдің тіршілігіне байланысты қол өнер бұйымдары, осы өңірдің дамуына үлес қосқан тұлғалар жайында құнды жәдігерлер мен мәліметтер жинақталған.

Байланыс телефондары: 8(710) 302-8543, 8 (710) 302-6328

Үшінші аялдама – Сәкен Сейфуллин үңгірі. Жаңаарқа кентінің солтүстік-шығысында 25 км жерде, Сәкен Сейфуллин ауылының іргесіндегі Иманақ тауында орналасқан. Иманақ тауының бауырында көптеген тұлғалар өскен. Соның бірі – Сәкен Сейфуллин. «Дүйсенбек» деген атпен осы үңгірде жасырынған. Үңгірдің ішінде Сәкен отырған тас үстел мен орындық, ал алдында әулие тал бар. Сол әулие талға келушілер ырымдап орамал байлайды. Иманақтың бауырында Аққұдық атты Сейфолланың жайлауы орналасқан. Сәкен Сейфуллиннің балалық шағы осы жерде өткен. С.Сейфуллиннің 70 жылдық мерейтойы осы Иманақ тауының баурайында 1964 жылы аталып өтті.